อธิคม คุณาวุฒิ
Side Ways, ไทยโพสต์ วันอาทิตย์ที่ 19 เมษายน 2552

อธิคม คุณาวุฒิ
Side Ways, ไทยโพสต์ วันอาทิตย์ที่ 23 พฤศจิกายน 2551

อธิคม คุณาวุฒิ
Side Ways, ไทยโพสต์ วันอาทิตย์ที่ 7 กันยายน 2551

               เคยมีคนทำสื่อ (เข้าใจว่าเป็นรุ่นน้อง) จากหนังสือพิมพ์รายวันภาษาอังกฤษท่านหนึ่ง เข้ามาพูดคุยแลกเปลี่ยนกับผมเมื่อราว 2-3 เดือนที่แล้ว คำถามหนึ่งที่เธออยากทราบคือ คิดเห็นอย่างไรที่เซ็กชั่นสารคดี ข่าวสังคม สิ่งแวดล้อม ศิลปวัฒนธรรม ในหนังสือพิมพ์รายวันหลายฉบับ เริ่มปรับเนื้อหาไปสู่สิ่งทีเรียกว่า...ไลฟ์สไตล์มากขึ้น หรือในความรู้สึกของคนทำอาจจะใช้คำว่า ‘เบา’ มากขึ้นเมื่อเปรียบเทียบกับของเดิมซึ่งเคยมีพื้นที่ให้กับประเด็นเชิงสังคมหนักๆ

               จำได้ว่าผมตอบคำถามนี้แบบไม่ค่อยทะนุถนอมน้ำใจกันสักเท่าไหร่ เพราะผมไปชวนคุยว่า ก่อนอื่นยอมรับกันไหมว่าสื่อสิ่งพิมพ์รายวันหรือรายใดๆ ก็ตามนั้นมันก็เป็นธุรกิจชนิดหนึ่ง ซึ่งต้องตอบสนองความต้องการของผู้อ่าน เพราะฉะนั้นเมื่อมีการประเมินกันว่าจำเป็นต้องมีการปรับทิศทางเนื้อหากันใหม่ ก่อนที่จะไปรบรากับฝ่ายการตลาด (ซึ่งเป็นคู่กรณีคลาสสิกของคนทำข่าวอยู่แล้วนั้น) เราควรทบทวนกันเองก่อนดีไหมว่า เหตุใดเราจึงไม่สามารถผลักประเด็นที่เชื่อกันว่าดีและมีประโยชน์นั้นไปสู่การยอมรับของผู้อ่าน เพราะถ้าหากผู้อ่านยอมรับและหวงแหนพื้นที่ดังกล่าว มีหรือที่ฝ่ายการตลาดหน้าไหนจะกล้าไปขัดใจ

               ครับ...คำตอบทำนองนี้คงไม่ถูกไปเสียทั้งหมด และโดยวัตถุประสงค์ผมเพียงแค่ต้องการเหนี่ยวรั้งเตือนสติคนร่วมอาชีพไม่ให้เกิดความรู้สึกพลุ่งพล่านเดือดดาลผู้อื่นโดยไม่จำเป็น แต่บังเอิญในช่วง 2-3 วันที่ผ่านมา น้องสาวบังเกิดเกล้าอีกรายหนึ่งซึ่งแอคทีฟกับความเคลื่อนไหวของสื่อเป็นพิเศษได้แจ้งข่าวให้ทราบว่า แนวโน้มที่พยายาม ‘ไลฟ์สไตล์’ และ ‘เบา’ นั้น มันชักจะระบาดลุกลามจนน่าเสียดาย

               ตามความเข้าใจของผม เซ็กชั่นสารคดี สังคม ศิลปวัฒนธรรม ที่ปรากฏอยู่ตามหนังสือพิมพ์หัวไม่สีนั้น โดยสถานะของมันก็คงใกล้เตียงกับ ‘โต๊ะบันเทิง’ ของหนังสือพิมพ์หัวสี เพียงแต่คนทำอาจมีความเชื่อว่า รสนิยมของชนชั้นผู้เสพหนังสือพิมพ์หัวไม่สีนั้น น่าจะต้องการอะไรมากไปกว่าข่าวบันเทิงหรือข่าวอักษรย่อชื่อดาราแบบที่หนังสือพิมพ์หัวสีนิยมเล่น...ซึ่งก็ไม่แน่ใจว่าถึงบัดนี้ความเชื่อดังกล่าวยังเป็นจริงอยู่หรือไม่

               อย่างไรก็ตาม ด้วยลักษณะพื้นที่ที่ค่อนข้างเปิดกว้าง ทั้งในแง่การนำเสนอประเด็นและการประดิษฐ์รูปแบบวิธีการเขียนซึ่งไม่ได้จำกัดอยู่เพียงรูปแบบการรายงานข่าว เซ็กชั่นทีเคยมีสถานะแบบโต๊ะบันเทิงนี้ จึงมักจะเป็นเป้าหมายความสนใจของคนทำสื่อรุ่นหนุ่มรุ่นสาว ในฐานะเวทีในการ ‘จุด’ และ ‘ปั้น’ ประเด็นของคนระดับหัวหน้าข่าว ซึ่งหลายต่อหลายครั้งประเด็นจากโต๊ะข่าวนี้ก็มักจะมีแง่มุมแปลกๆ มีการให้คำอธิบายบางประการที่ไปไกลกว่าข่าวรายวัน สำหรับคนระดับนักข่าวเอง มันก็เป็นพื้นที่ในการแสดงฝีมือการทำข่าวเชิงลึก การทำข่าวที่สามารถสอดแทรกแสดงทักษะฝีมือการเขียน รวมถึงเป็นพื้นที่ในการสร้างตัวตนในฐานะคอลัมนิสต์ให้กับคนรุ่นใหม่ๆ

               แน่นอนว่า ภายใต้การทำงานที่กระตือรือร้นของนักข่าวรุ่นหนุ่มรุ่นสาว หลายครั้งมันก็คงไปสร้างความเปรี้ยวมือเปรี้ยวเท้าทั้งต่อผู้คนทั้งภายในองค์กรและนอกองค์กร โทษฐานที่มักจะมีอะไรบางอย่างดู ‘อินโนเซนส์’ และ ‘กระดูกมวยอ่อน’ หลุดออกไปบ้าง แต่เราก็มักจะพบเช่นกันว่า หากสื่อมวลชนเจนเนอเรชั่นหนุ่มสาวเหล่านี้ ไม่หลงยึดติดกับ ‘ตัวตน’ และหมดเปลืองต้นทุนความเป็นมนุษย์ไปกับการสร้าง ‘ตำนาน’ ฉบับย่นย่อของตัวเองเสียก่อน สิ่งที่พวกเขาทำออกไปนั้น ก็มักจะมี ‘ความเชื่อมต่อ’ ไปถึงความคิดอ่านเชิงอุดมคติ ความรู้สึกผูกพันกับทุกข์สุขของบ้านเมือง การเลือกข้างคนเล็กคนน้อยด้อยโอกาส ฯลฯ ปรากฎผ่านชิ้นงานให้เห็นอยู่เสมอๆ

               แนวโน้มปรากฏการณ์ที่สื่อสิ่งพิมพ์เซ็กชั่นนี้ค่อยๆ เลื่อนไหลไปสู่เนื้อหาเบาๆ กลายเป็นรายงานไลฟ์สไตล์คนเมืองนี้ ทำให้ผมนึกไปถึงการล้มหายตายจากของหน้าข่าวสิ่งแวดล้อมซึ่งเคยคึกคักอย่างมากภายหลังปีการเสียชีวิตของสืบ นาคะเสถียร โต๊ะสิ่งแวดล้อมเป็นแหล่งรวมนักข่าวมือดี และมีประเด็นให้ผู้คนฮือฮาได้อย่างสม่ำเสมอ แต่หลังจากเกิดวิกฤติเศรษฐกิจในช่วงปี 2540 หน้าสิ่งแวดล้อมที่หนังสือพิมพ์ทุกฉบับต่างต้องมีนั้นก็ค่อยๆ ถูกยุบรวมละลายหายไปกับโต๊ะข่าวอื่นๆ จนไม่เหลือพื้นที่ข่าวเฉพาะของตัวเองอีกต่อไป

               จริงอยู่...สิ่งที่เคยเกิดขึ้นกับหน้าข่าวสิ่งแวดล้อมนั้น ย่อมมีเหตุปัจจัยหลายประการสะสมปะปนกัน แต่เราก็สามารถมองได้เช่นกันว่า เมื่อถึงนาทีหน้าสิ่วหน้าขวาน เมื่อถึงคราวต้องประคองตัวเองให้มีชีวิตรอดจากปัญหาเศรษฐกิจ สิ่งที่เราพร้อมจะ ‘ตัดออก’ เป็นลำดับต้นๆ ก็คือประเด็นข้อกังวลหรือคำถามกวนใจเรื่องสิ่งแวดล้อม...จากนั้นพอลืมตาอ้าปากได้ ค่อยมาทำท่าตื่นเต้นกับประเด็นโลกร้อนกันต่ออีกยก

               หากแนวโน้มความต้องการและความสนใจของผู้อ่านเป็นไปตามที่นักการตลาดประจำสื่อแต่ละสำนักบอกเอาไว้จริง...คนเมืองหรือผู้บริโภคสื่อสิ่งพิมพ์หัวไม่สีนั้น ต้องการเสพเรื่องใกล้ตัว ต้องการ ‘ไกด์’ ในการใช้ชีวิต ประเภทต้องมาสอนกันตามหน้าหนังสือพิมพ์ว่าทำงานอย่างไรให้เจ้านายรัก...ปฏิบัติธรรมช่วงวันหยุดอย่างไรจึงจะมีพละกำลังออกไปห้ำหั่นกับผู้คนต่อในวันทำงาน...ไลฟ์สไตล์เก๋ๆ ของบุตรหลานคนรวย...หรือถึงวันศุกร์ทีจะไปเมาที่ไหนถึงจะอาเจียนได้ลื่นคอ ฯลฯ

               ทั้งหมดนี้มิได้หมายความเพียงหยาบๆ แค่ว่าข่าวเหล่านี้เหลวไหลหรือไม่มีประโยชน์ แต่ประเด็นคือมันหา ‘ความเชื่อมต่อ’ ระหว่างชนชั้นผู้มีกำลังซื้อหนังสือพิมพ์หัวไม่สีกับชนชั้นอื่นในประเทศแทบไม่เจอ หรืออาจจะเจอแต่ต้องใช้ความพยายามอย่างสูงในการกราดสายตาไล่อ่านเรื่องแบบนี้ที่ซุกอยู่ในหน้าใดหน้าหนึ่งของหนังสือพิมพ์ปึกใหญ่ทุกเช้า

               ในฐานะที่พื้นที่เหล่านี้เคยเป็นเวทีสำหรับการขับเคลื่อนของภาคประชาชน เป็นพื้นที่รายงานให้เห็นความเคลื่อนไหวของภาคประชาสังคม (ไม่ว่าถึงวันนี้ความหมายของคำว่าภาคประชาชนหรือประชาสังคมจะเคลื่อนไปแค่ไหนก็ตาม)

               ถึงแม้นจะไม่ใช่สาเหตุโดยตรง แต่บางทีอาจเป็นเพราะพื้นที่ข่าวที่เลือนหายนี้เอง ที่ทำให้เราไม่เคยเข้าใจคนร่วมประเทศแบบ ณรงค์ศักดิ์ กรอบไธสง...หรือไม่มีคำอธิบายชัดๆ ว่าอารยะขัดขืนนั้นทำงานร่วมกับกระบวนการยุติธรรมได้อย่างไร…

อธิคม คุณาวุฒิ
Side Ways, ไทยโพสต์ วันอาทิตย์ที่ 4 พฤษภาคม 2551